Free ebook download

تأملی در باب معنای دستگذاری در كليسا

ر بسياري از موارد، مسيحيان هنگام دعا براي يكديگر، بر روی هم دست می‌گذارند.

دیدگاه‌‌های شورای دوم واتیکان در مورد کلیسا

کلیسا چون آغلی درنظر گرفته می‌شود که تنها و یگانه در ورود به آن مسیح است…

ایران صفوی و تجربه میسیونرهای مسیحی در مورد تساهل و رد شدن – بخش سوم

راهبانی که در ایران بودند در فضای آزادی نسبی فعالیت داشتند…

ایران صفوی و تجربه میسیونرهای مسیحی در مورد تساهل و رد شدن – بخش دوم

دران کارملی نقل می‌کنند که چگونه شاه‌عباس در اوایل ژانویۀ ۱۶۲۰، در جشن تبرک آب برای ارامنه حضور یافت و …

ایران صفوی و تجربه میسیونرهای مسیحی در مورد تساهل و رد شدن – بخش اول

بخاطر رقابت و تخاصم صفویان با عثمانیها، سیاستِ نیم‌نگاه صفویان به غرب، به توسعۀ روابط فرهنگی-سیاسی ایران با غرب انجامید

يوهان سباستيان باخ

 شاید در تاریخ موسیقی كمتر كسی را بتوان یافت كه از نظر اهمیت و تأثیرگذاری، هم‌سنگ و هم‌شأن یوهان سباستیان باخ باشد. او در عین حال، یكی از پركارترین موسیقی‌دانان تاریخ موسیقی نیز هست كه بیش از 1100 اثر در فرمهای گوناگون‌ موسیقی از او بر جای مانده است. (سوای اینها، باخ آثار دیگری را نیز خلق كرده، كه به دلایلی مختلف از بین رفته‌اند). او بیش از 200 كانتات (فرمی از موسیقی آوازی و اركستری)، آثار متعددی برای سازهای مختلف چون ویلن، ویلنسل، كلاوسن، ارگ و سازهای دیگر خلق كرده و كارهای اركستری او نیز شاهكارهای بی‌بدیل تاریخ موسیقی هستند. باخ را به عبارتی بنیان‌گذار موسیقی علمی می‌دانند و نظم ریاضی پیچیده‌ای كه بر آثار او حاكم است و پیچیدگیهای تكنیكی آثار او، به موسیقی‌اش جنبه‌ای منحصر به فرد می‌بخشند. او استاد هارمونی و كنترپوان است و فرمهای موسیقی زمان خود را نیز تكاملی نو می‌بخشد. استادان بزرگ موسیقی پس از او، چون موتزارت، هایدن و بتهوون از او عمیقأ تأثیر گرفته‌اند و هر آهنگساز جدی‌، ناگزیر از شناخت عمیق موسیقی وی است. بتهوون در مورد او می‌گوید كه باخ اقیانوسی‌ست كه گنجایش هر میزان موسیقی را كه بتوان تصور كرد، دارد. فضاپیمای voyager كه فضای لایتناهی را سالهاست كه با هدف كشف ناشناخته‌ها و احیاناً روبه‌رو شدن با نمایندگان تمدنی هوشمند در سیارات دیگر می‌پیماید، لوحی طلایی را با خود حمل می‌كند كه مهمترین ویژگیهای سیارۀ زمین و تمدن انسانی را در خود دارد، كه دو قطعه از باخ به عنوان نمونه‌هایی از نبوغ بشر در عالم موسیقی جزو محتویات آن است. در مورد ویژگهای موسیقی باخ بسیار می‌توان گفت اما در این گفتار می‌خواهیم در مورد آثار مذهبی باخ و اهمیت آن كمی سخن بگوییم.

یوهان سباستین باخ در سال 1685 در شهر آیزناخ آلمان چشم به جهان گشود و پس از 65 سال زندگی پربار، در سال 1750 در لایپزیگ چشم از جهان فرو بست. او شخصی عمیقاً مذهبی بود و هدف زندگی خود را آفرینش موسیقی برای جلال خدا می‌دانست. در نتیجه، بخش اعظم آثار او، آثار مذهبی بوده و حتی دیگر آثار او كه صرفاً آثار اركستری و سازی هستند، عمیقاً رنگ و بوی مذهبی داشته و فضای روحانی خاصی بر آنها حاكم است. باخ در سنت كلیسایی لوتری رشد و نمو كرد و نگرش او به موسیقی كلیسایی، عمیقاً ملهم از سنن كلیسای لوتری بود. در كل در تفكر لوتر، موسیقی اهمیت و جایگاه خاصی داشت. لوتر خود سازِ لوت می‌نواخت و سرود می‌سرود و علاقۀ زیادی به موسیقی داشت. برخلاف كالوین كه دیدگاه چندان مثبتی نسبت به موسیقی نداشت، لوتر موسیقی را ابزار مهمی در برانگیختن احساسات روحانی انسان می‌دانست و بر این باور بود كه انسانها باید احساسات روحانی خود را در قالب موسیقی بیان كنند. همان‌گونه كه لوتر با ترجمۀ عهدجدید به زبان آلمانی گام مهمی در دسترسی‌پذیرساختن كلام خدا برای تودۀ مردم برداشت و بدین‌سان راه را برای همه‌گیر شدن جنبش پروتستان هموارتر ساخت، در عین حال، او استفاده از زبان آلمانی را در پرستش كلیسایی تشویق می‌كرد و خصوصاً تأكید داشت كه مردمِ عادی با خواندن سرودهای روحانی به زبان مادری خودشان بیشتر در حیات كلیسایی درگیر می‌شوند و از ناظرانِ منفعلِ مراسم، به شركت‌كنندگان فعال در آن تبدیل می‌شوند. این نگرش لوتر در مورد موسیقی كلیسایی به‌تدریج به سنتی زنده در كلیسای لوتری تبدیل شد. باخ در چنین سنت كلیسایی‌ای بالیده بود، اما این او بود كه موسیقی كلیسایی را به اوج و پختگی رساند و نبوغ موسیقایی خود را در راه اعتلای این هدف قرار داد. به عبارتی باخ را می‌توان به‌كمال‌رساننده و اعتلابخش موسیقی كلیسایی پروتستان دانست.

نكتۀ مهمی كه در موسیقی باخ وجود دارد این است كه او بر اساس درك لوتری خود از اهمیت احساسات در زندگی روحانی و از سوی دیگر نقش موسیقی در برانگیختن این احساسات، تمام تلاش خود را می‌كند تا با موسیقی خود متعالی‌ترین عواطف بشری را نسبت به خدا در انسان برانگیزد. موسیقی یكی از انتزاعی‌ترین هنرهاست و در وهلۀ اول با احساسات انسان سر و كار دارد، و باخ هنر استفاده از این ابزار را در جهت پدید آوردن فضاهایی كه بیشترین تأثیر روحانی را در انسان پدید آورد، می‌داند و از همۀ فرمهای موسیقی استفاده می‌كند تا این هدف را محقق سازد.

باخ كانتاتهای روحانی بسیاری برای مراسم كلیسایی و مناسبتهای روحانی مختلف تصنیف نمود. در زمان باخ، در برخی كلیساهای لوتری، كانتاتی در ارتباط با یك موضوع روحانی و با توجه به مناسبتهای زمانی، مانند كریسمس یا عید قیام، تصنیف شده و پیش از موعظه در كلیسا به اجرا درمی‌آمد، كه باخ چند صد كانتات بدین سیاق تصنیف نمود كه 200 نمونه از آنها باقی‌ست. باخ همچنین دو پاسیون نیز خلق نمود. پاسیون فرمی موسیقایی‌ست كه به رنجها و مصائب و مصلوب شدن مسیح می‌پردازد، و دو پاسیون “یوحنا” و “متا”ی باخ شاهكارهایی فراموش‌نشدنی در بیان مصائب مسیح محسوب می‌شوند. نكته‌ای كه در اینجا در مورد كانتاتها و پاسیونهای باخ می‌خواهیم مطرح كنیم، درك عمیق باخ از حقایق روحانی عمیقی است كه در این آثار سعی در بیان موسیقایی‌شان دارد. برای مثال، پاسیون یوحنا این گونه آغاز می‌شود: ابتدا سازهای زهی نغمه‌ای غمناك را می‌نوازند كه اضطراب و آشفتگی در آن موج می‌زند و به شكلی انسانیت مسیح و رنجی كه باید با آن روبه‌رو شود، به روایت می‌كشند، و سپس در فضایی مواج و معلق، فلوتها به شكلی سوزناك به صدا درمی‌آیند كه به نوعی آغاز رنجهای مسیح بر صلیب هستند. (الیوت گاردنر از شارحان برجستۀ باخ، آوای این فلوتها را به فرو رفتن میخ در بدن انسان تشبیه می‌كند)، و ناگهان در این فضای حزن‌انگیز، گروه كر كلمات شكوهمند و تكان‌دهنده‌ای را می‌سراید كه اعلان الوهیت و ظفرمندی عیسی بر مرگ و جهان است. تضاد آشكاری كه بین شروع حزن‌انگیز این اثر و ترنم پرشكوه گروه سرایندگان وجود دارد در واقع بیان حقیقت انسانیت و الوهیت مسیح است كه یكجا و در كنار هم دیده می‌شوند و از نظر موسیقایی، تركیب زیبا و تأثربرانگیزی را پدید می‌آورند. این تركیبِ متضاد ولی به‌شدت گوش‌نواز، در سرتاسر این اثر دیده می‌شود. رنج و درد مسیح نیز در این اثر با بیان موسیقایی عمیقی علو و اعتلا می‌یابد و جنبۀ الهی پیدا می‌كند. در واقع در اكثر آثار باخ شاهد بیان موسیقایی حقایق روحانی و الهیاتی هستیم ولی به گونه‌ای كه لذت زیبایی‌شناختی عمیقی را نیز در شنونده پدید می‌آورد. در پاسیون یوحنا همچنین تضادی كه بین ایمان و بی‌ایمانی، و نور و ظلمت در انجیل یوحنا وجود دارد، به زیبایی در قالب موسیقی به نمایش درمی‌آید. در پاسیون متی نیز در فرازی كه به توبه و پشیمانی پطرس پس از انكار مسیح می‌پردازد، مفهوم گناه بشر و خودآگاهی عمیق از این موضوع، و آشكار شدن معنای فیض الهی كه برای بشرِ عاجز و اسیر گناه كه چاره‌ای جز فیض عظیم الهی برای او نیست، همه و همه در لحظاتی كوتاه در قالب موسیقایی تأثیرگذاری رخ می‌نمایند. تك‌نوازی ویلن در این قطعه، با چنان عمق و حدتی احساس پشیمانی و حزن را بیان می‌كند كه با هیچ كلام انسانی قابل بیان نیست و سپس پطرس با اشكها از خدا طلب بخشش می‌كند، ولی او جز اشكهایش چیز دیگری ندارد كه او را لایق بخشش الهی سازد، و برای او چیزی جز امید بستن به فیض الهی نمی‌ماند.

یكی دیگر از خصوصیات جالبِ توجه این دو پاسیون، حضور جمع هم‌سرایان است كه شاهدان رخدادهایی هستند كه برای مسیح اتفاق می‌افتد و در مورد هر رخداد تفسیر خود را از آن بیان می‌كنند. این هم‌سرایان در واقع قوم خدا و جماعت مؤمنان هستند كه همۀ اتفاقات مربوط به مصلوب شدن مسیح و رنجهای او را به عینه شاهدند، كه این امر بیانگر اهمیت قوم خدا و درك و تفسیر آنها از حقایق روحانی‌ست. البته كلماتی كه دستۀ سرایندگان در سرودهایشان به كار می‌گیرند برگرفته از كتاب‌مقدس بوده و در هماهنگی با موسیقی او تأثیر مكمل خود را بر ذهن شنونده دارند.

یكی دیگر از آثار مهم باخ، “مس در ب مینور” است كه آن را در اواخر عمر خود و در اوج پختگی تصنیف می‌كند. در این اثر، باخ در قالب یكی دیگر از قالبهای موسیقی مذهبی كه “مس” نام دارد، نبوغ موسیقایی‌اش را به نمایش می‌گذارد. “مس” فرمی‌ست كه در هنگام انجام مراسم عشاءربانی اجرا می‌شد و مضمون آن بیشتر در ارتباط با این آیین بوده، و در آن حمد و پرستش خداوند موضوع اصلی است. فرم مس اساساً فرمی است كه در كلیسای كاتولیك دیده می‌شود و معمولاً به زبان لاتین است، اما آثار مس دیگری نیز هستند كه در كلیسای انگلیكن اجرا شده، و به زبان انگلیسی تصنیف شده‌اند. باخ تلاش كرد توان و استعداد موسیقی خود را در این قالب موسیقی مذهبی نیز بیازماید و این تلاش او منجر به خلق یكی از زیباترین آثار روحانی او شد. 

نكتۀ دیگری در موسیقی باخ كه باید به آن اشاره كنیم، موضوع مرگ و دل‌نبستن به این جهان و امید به جهان آینده و ابدیتی‌ست كه خدا برای نجات‌یافتگان تدارك دیده است. باخ زمانی كه 9 سال بیشتر نداشت، مادر خود را از دست داد. یك سال پس از آن، پدر او نیز چشم از جهان فرو بست. از دست دادن هر دو والد تأثیر عمیقی بر باخِ خردسال گذاشت و مدت زمان كوتاهی پس از آن نیز او مجبور شد با برادرش به شهر دیگری رفته و در مدرسۀ موسیقی مشغول تحصیل شود. كنده شدن از خانه و زادگاه، و رفتن به محیطی ناآشنا آن هم مدت كوتاهی پس از مرگ والدین، باخ خردسال را در شرایط تعلیق كامل و بریده شدن از ریشه‌ها قرار داد. بعدها او در بزرگسالی هم با تجربۀ مرگ عزیزانش روبه‌رو می‌شود. همسر اول او در حالی كه 35 سال بیشتر نداشت، بر اثر بیماری چشم از جهان فرو می‌بندد و باخ را كه علاقۀ زیادی به او داشت در حزن و اندوه عمیقی فرو می‌برد. باخ مدتی پس از آن با یك خواننده به نام آنا ماگدالن ازدواج می‌كند، و مجموعاً از دو همسر خود صاحب 20 فرزند می‌شود، اما نكتۀ دردناك اینكه نیمی از فرزندان او در سنین پایین جان خود را از دست می‌دهند. البته در آن دوران مرگ و میر كودكان شایع بود و بسیاری از كودكان بر اثر بیماریهایی كه امروزه به آسانی درمان می‌شوند، جان خود را از دست می‌دادند، اما برای باخ از دست دادن هر یك از این فرزندان تجربه‌ای بسیار تلخ بود و مجموع همۀ این مرگ و میرها و از دست دادنها، بر روحیۀ حساس باخ تأثیر عمیقی گذاشت و به شكلهایی مختلف در موسیقی او نمایان گشت. اما ویژگی موسیقی باخ این است كه حزن و غم انسانی پیوسته در دورنمای امید ابدیت نگریسته می‌شود و كورسوی امید در حزن‌آلودترین لحظات موسیقی او همواره دیده می‌شود.

از آنجایی كه موسیقی باخ ریشه در سنت لوتری دارد، به ابزاری برای بیان تمام احساسات بشری در مورد خدا تبدیل می‌شود. در این موسیقی، باخ نه تنها در پی آن است تا حقایق ایمان مسیحی را بیان كند، بلكه در پی آن است تا احساسی متناسب با این حقایق و شور و حسی متأثر از عظمت وجود خدا در انسان برانگیزد. در واقع موسیقی هنری‌ست كه عمیقاً احساسات انسان را برمی‌انگیزد و با طیف گسترده‌ای از عواطف بشری سخن می‌گوید، و باخ با درك ظرافتها و ظرفیتهای بی‌نهایت هنر موسیقی در پی ‌آن است تا موسیقی او در خدمتِ بیان و نیز برانگیزانندۀ احساسات روحانی بشر باشد. البته موسیقی باخ به قلمرو احساسات روحانی محدود نمی‌ماند و در آن همۀ احساسات بشری را سراغ می‌توان كرد. اما ویژگی خاصی كه موسیقی باخ دارد این است كه به طیف گستردۀ احساسات بشری تعالی می‌بخشد. همان‌گونه كه در مزامیر طیف گسترده‌ای از احساسات بشری به بیان آمده، و در حضور خدا به قالب دعا بیان می‌شود، موسیقی باخ نیز تجلی‌گاه عواطف گوناگون بشری‌ست كه در بیان موسیقایی او تعالی و پالایش می‌یابد. جملۀ معروفی از چخوف هست كه همه چیز باید در انسان زیبا باشد، و گویی این مفهوم حاكم بر بیان موسیقایی هنر باخ نیز هست، و هر احساس انسانی كه در موسیقی او به بیان می‌آید، علو و زیبایی خاصی دارد، چون در تفكر مسیحی باخ انسان به صورت خدا آفریده شده است و انسان موجودی‌ست كه باید عرصۀ تجلی جلال او باشد. پس احساسات انسان و آنچه در درون وی است باید به شایستگی و زیبایی و به شكلی متعالی به بیان آید.

موسیقی باخ ما را به اعماقی می‌برد كه ما را با افقهای جدیدی از هستی انسانی آشنا می‌سازد و چشم‌اندازهایی از حیات روح را در برابرمان به نمایش می گذارد كه به وجود ما علو و كمال نوینی می‌بخشد. گوش سپردن به موسیقی باخ و غوطه‌ور شدن در آن، تجربۀ منحصر به فردی‌ست كه در پایان آن غنای جدیدی در روح خود احساس می‌كنیم و حس می‌كنیم که گویی به معنایی متعالی‌تر، انسانتر شده‌ایم. باخ به ما كمك می‌كند تا صدای خدا را در موسیقی بشنویم و موسیقی او به‌گونه‌ای‌ست كه گویی نفخه‌ای از دم الهی بر آن دمیده است. در موسیقی او كمالی كه در دنیای واقعی دست‌نایافتنی است، در هماهنگی بی‌نقص اصوات قابل لمس می‌شود. اگر موسیقی بتهوون تجسم تعارضات و تنشهای بزرگ روح بشری و تسلیم‌ناپذیری آن در برابر سرنوشت است، و اگر موسیقی موتزارت تجسم سرخوشی و معصومیتِ كودكی از دست رفته‌امان است كه آرزوی باز زیستنش را داریم، موسیقی باخ عرصۀ جلوه‌نمایی جلال خدا و ساحت متعالی بیان حقایق ایمان مسیحی در قالب موسیقایی‌ست. با بودن موسیقی باخ، جهان فی‌الواقع مكان زیباتری‌ست!